Chcesz schudnąć przed Sylwestrem?
Kup Teraz a 30 dniową dietę otrzymasz za darmo!
Tylko 137 zł TRIZER + indywidualna dieta
Forum Strona Główna -> ENCYKLOPEDIA WIEDZY WSZELAKIEJ -> Teoria Językowa....
Napisz nowy temat  Odpowiedz do tematu Zobacz poprzedni temat :: Zobacz następny temat 
Teoria Językowa....
PostWysłany: 28 Sty 2009 13:59
Administrator
ADMIN

 
Dołączył: 28 Maj 2005
Posty: 6577
Przeczytał: 0 tematów

Pomógł: 13 razy
Ostrzeżeń: 0/2
Skąd: Gdańsk





Teoria

Językowa organizacja utworu literackiego




Język, którym operuje literatura piękna nazywany jest językiem poetyckim - niezależnie od tego, czy pojawia się w tekstach wierszowanych, czy w prozaicznych i niezależnie od tego, w jakiej formie rodzajowej i gatunkowej występuje.

Język poetycki wyróżnia się spośród innych odmian języka szczególną wyrazistością funkcji estetycznej. Nie ogranicza się do przekazywania informacji o świecie zewnętrznym, wyrażania osobowości mówiącego, przekonywania o czymś odbiorców, lecz przede wszystkim zmierza do autoprezentacji, a zatem skierowuje uwagę odbiorcy na sam sposób wypowiedzi.

Nie należy go mylić z językiem literackim czyli z językiem używanym przez wykształconą część społeczeństwa, obowiązujący w nauczaniu, publicznych kontaktach i środkach masowego przekazu.
Język literacki stanowi co prawda dla języka poetyckiego najważniejszy układ odniesienia, ale czerpie z całego dorobku języka narodowego, z wszystkich jego odmian i warstw, istniejących zarówno aktualnie (gwar, żargonów, języków środowiskowych i rozmaitych stylów funkcjonalnych, np. urzędowego, gazetowego, naukowego, itp.), jak i nie będących już w obiegu, a więc z różnego pochodzenia archaizmów. Może ponadto, choć w ograniczonym zakresie, wykorzystywać elementy obcojęzyczne: orientalizmy, latynizmy, makaronizmy, germanizmy, rusycyzmy, itp. oraz tworzyć w granicach możliwości danego języka - wyrażenia i formy nowe - neologizmy.
W obrębie utworu szczególnej organizacji poetyckiej podlegać mogą wszelkie elementy językowe o różnym charakterze i stopniu złożoności. Analizując styl utworu literackiego wyróżniamy zatem:

Stylistyczne składniki języka:
fonetyczne środki stylistyczne
słowotwórcze środku stylistyczne
fleksyjne środki stylistyczne
składniowe środki stylistyczne
słownikowe środki stylistyczne

Sposoby organizacji elementów brzmieniowych (fonetyczne środki stylistyczne)
Intonacja
to sposób wymowy dźwięków, ton muzyczny mowy, polega na zmianie wysokości tonu głosu.

Rozróżniamy intonację:
- wyrazową - akcent wyrazowy zmiany wysokości tonu w obrębie sylaby, np. początek sylaby może być wymawiany wyżej (intonacja opadająca) albo jej koniec (intonacja rosnąca). Współczesny język polski nie zna intonacji wyrazowej, ale cechowała ona język prasłowiański
- zdaniową - zmiana wysokości tonu w obrębie wypowiedzenia, z czym łączy się postawa mówiącego względem wypowiadanej treści:
— obiektywna - intonacja rosnąco-opadająca, np. Idę do kina
— subiektywna
— pytajna - intonacja rosnąca, np. Idziesz do kina?
— wykrzyknikowa - intonacja opadająca, np. Idź do kina!

Intonacja bywa często wykorzystywana dla celów stylistycznych, np. do spotęgowania hiperbolicznego porównania (“O sobie” J. A. Morsztyn)

Akcent - (z łac. accentus); wyróżnienie sylaby na tle innych w wyrazie lub wyrazu na tle innych wyrazów, zestroju akcentowego na tle innych zestrojów.
Uwydatnienie to polega na wzmocnienie jej brzmienia, wydłużenie, nasilenie głosem przy wymawianiu (akcent dynamiczny) albo przez podniesienie wysokości tonu (akcent toniczny, przyśpiew). Wyróżniamy akcent:
wyrazowy - uwydatnienie pewnych sylab w wyrazie. W języku polskim akcent ten jest: stały i pada, z nielicznymi odstępstwami, na przedostatnią sylabę wyrazu (akcent paroksytoniczny);
zdaniowy - dodatkowe wzmocnienie w wypowiedzi jednej z sylab, na których spoczywa akcent wyrazowy Przesunięcie tego akcentu na inną sylabę niż na przedostatnią spełnia rolę podobną jak inwersja (przestawność) szyku. Zależnie od postawy mówiącego może być: logiczny, emocjonalny lub emfatyczny (przesadnie uczuciowy).. W języku pisanym często wyznaczony jest przez interpunkcję, specjalny druk, pisownię wielką litera lub przerzutnię. Np. “Promethidion” C. K. Norwida.

Onomatopeja - imitowanie za pomocą dźwięków mowy zjawisk akustycznych. Np. “miauczeć”, “kukułka”. Z reguły wyrazy dźwiękonaśladowcze wyróżniają się fonetycznie spośród ogółu słownictwa danego języka dzięki nietypowym połączeniom fonemów, np. “pst!”, “dzyń!”.
Obok onomatopei słuchowych istnieją również wzrokowe, np. “dyndać”, “zygzak”.
Powtórzenia brzmieniowe - wielokrotne wystąpienie tego samego elementu brzmieniowego języka w obrębie określonego odcinka wypowiedzi.
strofy (zwrotki) - powtarzający się w utworze zespół wersów ułożony w stałym porządku rymowym, rytmicznym i graficznym. Można wyróżnić strofy o stałym wzorcu metrycznym (strofa izometryczna);
rytm - występująca w tekście, zauważalna i konsekwentna powtarzalność możliwych do wyodrębnienia jednostek.
Instrumentacja głoskowa - celowe uformowanie głoskowej warstwy wypowiedzi, zmierzające do nadania jej szczególnych walorów brzmieniowych; najczęściej
— powtarzanie z większą niż przeciętną częstotliwością,
— w bliskim sąsiedztwie,
— określonym porządku pewnych głosek lub eliminowanie ich. Np. w “Balladach i romansach” W. Broniewskiego.
Rym - powtórzenie jednakowych lub podobnych układów brzmieniowych w zakończeniach wyrazów zajmujących określoną pozycję w obrębie wersu (wiersz) lub zdania (proza).
Aliteracja - powtórzenie jednakowych głosek lub zespołów głoskowych na początku wyrazów zajmujących analogiczne pozycje w wersie lub zdaniu
Echolalia - powtarzanie jednakowych lub podobnych zespołów głoskowych jedynie dla podkreślenia rytmiczności, melodyjności tekstu, szczególnie charakterystyczne w ludowych przyśpiewkach i refrenach, również wykorzystywane jako celowy chwyt poetycki w utworach awangardowych (np. S. Młodożeńca). Np. “Tajda drał ta da”
Glosolalia - pozbawione wyraźnego sensu układy głoskowe, przypominające słowa rodzime lub obce, np. “abrakadabra”. Często spotykane w twórczości ludowej (zaklęcia, przyśpiewki)
Lipogram - tekst zbudowany z wyrazów tak dobranych, by nie pojawiła się w nich ani razu określona głoska. Np. J. Tuwim w “Pegazie dęba”
Paronomazja - zestawienie podobnie brzmiących słów, uwydatniające ich znaczeniowa bliskość, obcość lub przeciwieństwo. Zaliczano ja do figur retorycznych. Paronomazja bardzo często bywa źródłem żartów językowych (np. J. Tuwim “Lament aniński”), współuczestniczy w kompozycji sloganów i maksym. Traktowana bywa jako sposób uwydatniania ukrytych zależności między zjawiskami. W ten sposób wykorzystywali ja filozofowie i poeci romantyczni, np. C. K. Norwid.
Językowa organizacja utworu literackiego - tekst w którym wszystkie wyrazy zaczynają się na tę sama literę. Np. J. Tuwim w "Pegazie dęba".
Sposoby organizacji składni
Składniowe środki stylistyczne to wykorzystanie zespołu relacji gramatycznych i pozycyjnych wiążących słowa w większe jednostki wypowiedzi. Rozróżnia się wśród nich związki i funkcje wyrazów w obrębie zdania oraz sposoby budowania zespołów zdaniowych.

Antyteza - zestawienie dwóch opozycyjnych znaczeniowo członów wypowiedzenia, zaliczana do figur retorycznych. Wiąże ja najczęściej kontrast semantyczny uwydatniony przez powtórzenia, np. “Lepiej z mądrym zgubić niż z głupim znaleźć”. Spiętrzenie antytez było jednym z charakterystycznych chwytów poezji barokowej.
Apostrofa - bezpośredni, patetyczny zwrot do osoby, bóstwa, personifikowanie idei lub przedmiotu występujący najczęściej w przemówieniu lub uroczystym utworze poetyckim, np. odzie, a kreujący postać fikcyjnego adresata, zazwyczaj wyraziście odmiennego od rzeczywistego. Zaliczana na figur retorycznych.
Eksklamacja (wykrzyknienie) - zdanie wykrzyknikowe, często urwane, wtrącone w tok mowy i będące wyrazem emocjonalnego zaangażowania mówcy. Przybiera niekiedy postać apostrofy (“Wzywanie do pokuty” P. Skargi)
Elipsa - pominiecie w zdaniu lub wyrażeniu jakiegoś składnika, który przy odbiorze daje się zrekonstruować na podstawie kontekstu lub sytuacji towarzyszącej wypowiedzi. Często występuje w postaci równoważnika zdania. (M. Białoszewski “Zet”)
Inwersja - szyk przestawny, czyli taki, który na tle obyczaju języka literackiego odczuwa się jako niezwykły. W poezji służy podkreśleniu wartości emocjonalnej lub logicznej wypowiedzi oraz uwydatnia efekty brzmieniowe i wersyfikacyjne. Był szczególnie charakterystyczny dla stylu poezji barkowej i klasycystycznej.
Pytanie retoryczne - użycie formy pytania nie w celu wyrażenia wątpliwości, ale dla podkreślenia przekonań mówcy, który pytając angażuje mocniej uwagę słuchaczy i apeluje do ich współudziału, niż gdyby wypowiadał zadanie twierdzące. Może też występować w wersji ironicznej. Zaliczana do najbardziej popularnych figur retorycznych.
Sposoby organizacji słownictwa
słownictwo danego języka stanowi swego rodzaju magazyn znaków językowych, z których czerpiemy zarówno budując wypowiedzenie, jak i interpretując, rozpoznając znaczenie wypowiedzenia w tym języku. Stosunek indywidualnego twórcy komunikatu językowego do słownictwa może przejawiać się w:
preferowaniu niektórych słów, wyrażającym się w częstotliwości pojawiania się ich w tekstach
unikaniu, nieużywaniu innych słów,
sięganiu po zasoby leksykalne języka dawniejszych epok
sięganiu do istniejących zasobów słownikowych gwar
tworzeniu nowych wyrazów

Słownikowe środki stylistyczne
Archaizmy - elementy językowe pochodzące z minionej epoki historycznej, które wyszły z powszechnego użycia na skutek zastąpienia ich przez elementy nowe lub na skutek zaniku ich desygnatów..
Używa się ich w wypowiedziach utrzymanych w podniosłym stylu lub przeciwnie - w żartobliwym, przede wszystkim jednak dla nadania kolorytu historycznego.
fonetyczne “sirce”
słowotwórcze “zbrodzień”
leksykalne “kmieć”
semantyczne “rzeźba” w znaczeniu “rzeź”
frazeologiczne “mieć co po plecu” - mieć rzecz właściwą
składniowe “Oszukaństwo też żadnego ni ohydy nie widziałeś”
stylistyczne “gęba” dawniej neutralny, obecnie o charakterze ujemnym
Dialektyzmy-
elementy językowe pochodzące z określonego dialektu i odbiegające od ogólnej normy językowej. Dzielimy je na:
leksykalne “A tam dziewucha może uświerkła”
fonetyczne “Pros Boga, żeby nom scęściół”
fleksyjne “A to już zapogódźwa się, jaśnie panie”
semantyczne “jabłka” - kartofle; “kiszka” - kwaśne jabłko
słowotwórcze “starzyk”
frazeologiczne “Kopać precz” - kopać bez przerwy
składniowe “Matka dawno pomarła, a ojciec będzie jakoś na wiosnę’
Homonimy - wyrazy wieloznaczne, o jednakowej pisowni i brzmieniu, ale nie spokrewnione etymologicznie i różniące się znaczeniem, np. “bez”, “bal”, “babka”, itp.
Makaronizmy - wyrazy, zwroty, wyrażenia, obce formy gramatyczne itp., zwłaszcza łacińskie, wplecione do zdań w języku ojczystym
Bardzo istotne zjawisko dla literatury staropolskiej. W okresie renesansu stanowiły zabawę poetycką, np. jako celowym środkiem artystycznym posłużył się nimi J. Kochanowski w żartobliwym utworze “Carmen macaronicum”. W XVII w. i epoce saskiej uprawiano je powszechnie
Neologizmy - nowe elementy języka (wyrazy, wyrażenia, formy gramatyczne, znaczenia lub konstrukcje składniowe), które mogą być albo uzasadnione i potrzebne, albo zbędne.
leksykalne “sputnik’ (zapożyczenia)
słowotwórcze “wieżowiec’
frazeologiczne “czyn społeczny’
semantyczne (neosemantyzmy) “szczebel’ - instancja
Prozaizmy - wprowadzenie do wypowiedzi poetyckiej elementów leksykalnych pochodzących z języka potocznego. Np. “Za tę dłoń podniesiona nad Polską / Kula w Łeb!” (W. Broniewski “Bagnet na broń”
Regionalizmy - elementy fonetyczne, leksykalne lub składniowe występujące tylko w części danego obszaru językowego, np. dzielnicy kraju. Mogą stanowić element języka osobniczego autora, np. “ruczaj” w “Panu Tadeuszu” A. Mickiewicza” lub być celową stylizacją, np. “brzucho” w “Kwiatach polskich” J. Tuwima.
Synonimy - wyrazy jednoznaczne lub bliskoznaczne.
składniowe: “rzucić kamieniem” — “rzucić kamień”
morfologiczne: “inżynierowie” — “inżynierzy”
leksykalne: “pojazd — whikuł”
Wulgaryzmy - wyrazy oznaczające zjawiska, które w danej społeczności zwykło się określać za pomocą eufemizmów lub będące dosadnym, ordynarnym nazwaniem zjawisk. W utworze literackim wulgaryzmy używane sa jako środki ekspresji.
Związki frazeologiczne - ogół połączeń wyrazowych występujących w danym języku lub stylu.

idiomy:
dwu- lub kilkuwyrazowe konstrukcje, właściwe danemu językowi, właściwie nieprzetłumaczalne dosłownie na języki obce. Np. w” gorącej wodzie kąpany” = “niecierpliwy”, “impulsywny”
maksymy:
zasady, prawidła postępowania, myśli filozoficzne, moralne, etyczne, wyrażone w krótkich zdaniach. Np. “nie sądź nikogo po minie” = “nie osądzaj ludzi z pozorów”
powiedzonka:
krótkie, dowcipne, złośliwe, często o treści aforystycznej. Np. “co wieś, to inna pieśń” = wszędzie panują różne obyczaje
przysłowia:
krótkie zdanie lub zdania, często w formie wierszowanej, tradycyjnie powtarzane, wyrażające jakąś myśl ogólna, wskazówkę, przestrogę ujmując treść w sposób konkretny i obrazowy. Np. “Bez pracy nie ma kołaczy” = należy pracować
sentencje:
krótkie zdania, wyrażające jakaś myśl ogólną o charakterze filozoficznym lub moralnym, sformułowaną lapidarnie. Np. “Nie wszystko złoto, co się świeci” = pozory mylą.

Przekształcenia semantyczne (tropy)- leksykalne środki stylistyczne
Wszystkie sposoby uwydatnienia organizacji językowej wywierają w pewnym stopniu wpływ na formowanie znaczeń wypowiedzi. W tradycji literackiej zostały utrwalone rozmaite sposoby intensyfikowania i przekształcenia znaczeń językowych. Noszą one nazwę tropów lub figur retorycznych.
Metafora - przenośnia to najważniejsza spośród figur retorycznych. Jest wyrażeniem, w którego obrębie następuje zamierzona zmiana znaczeń składających się na nią wyrazów.

Za odmiany metafor są uznawane:
- animizacja
-nadanie przedmiotom nieożywionym, zjawiskom przyrody lub pojęciom abstrakcyjnym atrybutów istot żywych, np.
- personifikacja (uosobienie)

rodzaj animizacji polegający na przedstawieniu tworów nieożywionych, zjawisk natury, zwierząt, roślin, a zwłaszcza pojęć abstrakcyjnych jako działających lub przemawiających postaci ludzkich. Np. obraz “ślepej Doli” w hymnie J. Kasprowicza “Święty Boże, Święty Mocny”
metonimia
zastąpienie nazwy jakiegoś przedmiotu lub zjawiska nazwa innego, pozostającego z nim w pewnej uchwytnej należności realnej, np. “Strugi marca dudniły w rynnach” - zamiast strugi deszczu marcowego (J. Tuwim “Pierwszy dzień”).
Epitet
to wyraz pełniący w tekście funkcje określającą wobec rzeczownika Stosowanie epitetów może stać się jedną z cech charakterystycznych stylu pisarza lub epoki. Np. skłonność do tworzenia epitetów przymiotnikowych o budowie złożonej charakteryzowała styl A. Naruszewicza i innych pisarzy XVIII w. Do tworzenia epitetów rzeczownikowych skłonny był Żeromski, np. “krowiny-żywicielki”, “deszczyk-kapuśniaczek”.
Ze względu na to, jaką częścią mowy jest epitet wyrażony, wyróżniamy:
epitet przymiotnikowy, np. “granitowe skały”
epitet imiesłowowy, np. “tańczący jastrząb”
epitet rzeczownikowy, np. wieża gigant”
Natomiast ze względu na charakter epitetu dzieli się je na:
stałe, czyli utrwalone przez tradycję literacką i natychmiast kojarzone z daną osobą lub rzeczą. Taki charakter maja epitety odnoszące się do mitologicznych bogów i bohaterów greckich, np. “białoramienna Hera”, “gromowładny Zeus”.
zdobnicze, czyli takie, które co prawda przydają opisowi ozdoby, ale przez swoją banalność nie spełniają już funkcji ekspresywnej, np. z poezji sentymentalnej “słodki, luby, wdzięczny” czy z poezji młodopolskiej “odwieczny, senny, bezbrzeżny”
metaforyczne, a zatem dzięki połączeniu z określonym wyrazem tworzące związek przenośny, np. “gorzki uśmiech”, “skrzydlata myśl”. Tu należy wyróżnić:
oksymorony (epitety sprzeczne) - związek frazeologiczny obejmujący dwa opozycyjne znaczeniowo wyrazy (antonimy), najczęściej rzeczownik z epitetem, rzeczownik i czasownik lub czasownik i przysłówek. W związku tym dochodzi do metaforycznego przekształcenia znaczeń, co daje efekt paradoksu, np. “gorejący mróz”, “ogień lodowy” - epitety utworzone przez J. A. Morsztyna.
metonimiczny - - epitet zastępujący element nazwy jakiegoś przedmiotu lub zjawiska nazwą innego, pozostającego w pewnej uchwytnej zależności realnej, np. “białe sady”
Porównanie
uwydatnienie jakichś właściwości zjawiska przez wskazanie na jego podobieństwo z innym. Ma konstrukcję dwuczłonową, sprzęgniętą wewnętrznie za pomocą wyrażeń: “jak, jako, jak gdyby, na kształt, podobnie, niby, niż, jakby”. Obydwa człony odznaczają się przy tym wspólną cechą semantyczną, motywującą porównanie i stanowiącą jego podstawę.
Bardzo wiele porównań ma charakter potoczny, np. “zbladł jak płótno”, “zły jak pies”, “ciemny jak tabaka w rogu”. Porównanie, którego człon określający tworzy rozbudowany, samodzielny obraz poetycki, spełniający w całości tekstu funkcję dygresyjnego epizodu to porównanie homeryckie, charakterystyczne dla stylu klasycznego.
Hiperbola
przedstawienie jakiegoś zjawiska wyolbrzymiające jego wygląd, znaczenie, działanie i oddziaływanie. Nie jest wyspecjalizowanym chwytem stylistycznym, lecz raczej efektem działania rozmaitych tropów i figur, szczegółowego doboru słownictwa oraz ekspresywnej intonacji. Np. hiperboliczna parafraza przestrzeni powietrznych w utworze A. Naruszewicza “Balon”
Symbol
taki motyw lub zespół motywów, który, poza znaczeniem dosłownym i konkretnym w obrębie świata utworu, przekazuje równocześnie znaczenie wyższego rzędu, ogólniejsze, abstrakcyjne, nasycone treściami filozoficznymi lub religijnymi. Odbiór symbolu wymaga dwustopniowej interpretacji semantycznej: zlokalizowania określonej całości (postaci, przedmiotu, zdarzenia, fabuły) w obrębie przedstawionego utworu i rozpoznania w owej całości wykładnika znaczeń zaszyfrowanych. Np. wieloznaczne postacie w “Weselu” S. Wyspiańskiego.
Symbol stał się programowym środkiem wyrazu dla młodopolskiego prądu literackiego
Alegoria
pojedynczy motyw lub zespół motywów, które są znakiem treści głębszych, ukrytych, niejasnych i trudnych do wyrażenia, jego odbiór wymaga od czytelnika dwustopniowej interpretacji: wyróżnienia z tekstu określonej całości (postaci, przedmiotu, sytuacji, zdarzenia, fabuły) a następnie rozszyfrowania treści, które są w niej ukryte. Owa interpretacja wymaga pewnej wiedzy, oczytania - erudycji i jest w zasadzie jednoznaczna.
Np. taką zakorzenioną w tradycji alegorią losów ojczyzny jest obraz okrętu walczącego z wzburzonymi falami (J. Słowacki w liryku zat. “Testament mój” )
Alegoria jest zazwyczaj obrazowym przedstawieniem, często personifikacją lub animizacją, pojęć abstrakcyjnych. Szczególnie ceniona w literaturze i sztuce średniowiecza, jest trwale związana z gatunkami dydaktycznymi, np. bajką.
Ironia
to takie ukształtowanie tekstu, że jego sens dosłowny i wprost wypowiedziany pozostaje w sprzeczności z sensem właściwym, wyrażającym intencje mówiącego, a rozpoznawalnym dzięki okolicznościom wypowiedzi oraz jej wewnętrznym przejaskrawieniom czy niestosownościom znaczeniowym, a w mowie żywej - dodatkowo - dzięki sygnałom intonacyjnym i mimicznym.

Za: [link widoczny dla zalogowanych]

[link widoczny dla zalogowanych]

.


Post został pochwalony 0 razy
Zobacz profil autora
Teoria Językowa....
Forum Strona Główna -> ENCYKLOPEDIA WIEDZY WSZELAKIEJ
Nie możesz pisać nowych tematów
Nie możesz odpowiadać w tematach
Nie możesz zmieniać swoich postów
Nie możesz usuwać swoich postów
Nie możesz głosować w ankietach
Wszystkie czasy w strefie CET (Europa)  
Strona 1 z 1  

  
  
 Napisz nowy temat  Odpowiedz do tematu  


fora.pl - załóż własne forum dyskusyjne za darmo
Powered by phpBB © 2001-2003 phpBB Group
Theme created by Vjacheslav Trushkin
Regulamin